Bảo Hiểm Hàng Hóa Có Bắt Buộc Không? Khi Nào Cần Mua?

Bảo hiểm hàng hóa không bắt buộc đối với mọi hoạt động vận chuyển, xuất khẩu hoặc nhập khẩu tại Việt Nam. Tuy nhiên, doanh nghiệp có thể phải mua bảo hiểm theo thỏa thuận thương mại, điều kiện giao hàng Incoterms hoặc yêu cầu của ngân hàng tài trợ. Việc không có nghĩa vụ mua theo quy định chung của pháp luật không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp không phải chịu rủi ro khi hàng hóa bị tổn thất.

Vậy bảo hiểm hàng hóa có bắt buộc không, trường hợp nào bên bán hoặc bên mua phải thực hiện và thời điểm nào nên tham gia? Bài viết dưới đây phân tích quy định pháp luật, trách nhiệm giữa các bên và những tình huống thực tế giúp doanh nghiệp đưa ra quyết định phù hợp.

[[IMAGE_SLOT:KT01-IMG-01]]

1. Bảo hiểm hàng hóa có bắt buộc theo pháp luật Việt Nam không?

Theo Điều 8 Luật Kinh doanh bảo hiểm số 08/2022/QH15, pháp luật quy định các nhóm bảo hiểm bắt buộc nhằm bảo vệ lợi ích công cộng, môi trường và an toàn xã hội. Bảo hiểm hàng hóa vận chuyển thông thường không được xác định là một nhóm bảo hiểm bắt buộc chung theo điều khoản này.

Điều đó có nghĩa là doanh nghiệp vận chuyển hàng hóa nội địa, xuất khẩu hoặc nhập khẩu không mặc nhiên phải mua bảo hiểm cho mọi lô hàng chỉ vì có hoạt động vận chuyển.

Tuy nhiên, cần phân biệt ba trường hợp:

• Bắt buộc theo pháp luật: Nghĩa vụ tham gia bảo hiểm phát sinh từ quy định pháp luật áp dụng cho đối tượng hoặc hoạt động cụ thể.
• Bắt buộc theo hợp đồng: Bên mua hoặc bên bán cam kết phải thu xếp bảo hiểm theo hợp đồng thương mại đã ký kết.
• Tự nguyện để quản trị rủi ro: Doanh nghiệp chủ động mua bảo hiểm nhằm giảm thiểu thiệt hại tài chính khi xảy ra sự cố.

Như vậy, câu trả lời cho vấn đề bảo hiểm hàng hóa có bắt buộc không cần dựa trên cả quy định pháp luật và nghĩa vụ trong từng giao dịch. Đối với hàng hóa đặc thù, tuyến vận chuyển quốc tế hoặc hợp đồng có yêu cầu riêng, doanh nghiệp cần kiểm tra thêm quy định chuyên ngành và điều kiện giao dịch liên quan.

2. Những trường hợp doanh nghiệp có nghĩa vụ mua bảo hiểm hàng hóa

Dù không phải sản phẩm bắt buộc chung, bảo hiểm hàng hóa vẫn có thể trở thành nghĩa vụ cụ thể của một bên trong giao dịch thương mại.

2.1. Hợp đồng mua bán quy định bên mua hoặc bên bán phải mua bảo hiểm

Trong hợp đồng mua bán hàng hóa, các bên có thể thỏa thuận về trách nhiệm thu xếp bảo hiểm, phạm vi bảo hiểm, số tiền bảo hiểm và chứng từ cần cung cấp.

Ví dụ, doanh nghiệp Việt Nam xuất khẩu một lô máy móc sang thị trường nước ngoài. Hợp đồng quy định người bán phải mua bảo hiểm cho lô hàng từ điểm giao nhận tại Việt Nam đến kho của người mua.

Khi đó, bên bán có nghĩa vụ thực hiện đúng cam kết. Nếu không thu xếp bảo hiểm như đã thỏa thuận, bên bán có thể phát sinh trách nhiệm do vi phạm hợp đồng, tùy nội dung cam kết và thiệt hại thực tế.

Doanh nghiệp cần kiểm tra rõ:

• Bên nào chịu trách nhiệm ký hợp đồng bảo hiểm và thanh toán phí?
• Bảo hiểm phải có hiệu lực từ địa điểm nào đến địa điểm nào?
• Phạm vi bảo hiểm và các điều khoản bổ sung được yêu cầu là gì?
• Ai được quyền nhận tiền bồi thường khi phát sinh tổn thất?

Đây là những thông tin cần thống nhất trước khi giao hàng, thay vì chỉ ghi chung chung rằng hàng hóa phải được bảo hiểm.

2.2. Giao dịch áp dụng điều kiện CIF hoặc CIP theo Incoterms 2020

Theo Incoterms 2020 của Phòng Thương mại Quốc tế (ICC), người bán có nghĩa vụ thu xếp bảo hiểm hàng hóa trong hai điều kiện giao hàng CIF và CIP, trừ khi các bên có thỏa thuận điều chỉnh phù hợp.

Đối với CIF (Cost, Insurance and Freight): Người bán phải thu xếp và thanh toán bảo hiểm theo mức tối thiểu quy định trong điều kiện CIF. Theo Incoterms 2020, mức bảo hiểm mặc định tương ứng Institute Cargo Clauses (C) hoặc điều khoản tương đương, trừ khi các bên thỏa thuận phạm vi rộng hơn.

Đối với CIP (Carriage and Insurance Paid To): Người bán phải thu xếp bảo hiểm theo mức mặc định rộng hơn, tương ứng Institute Cargo Clauses (A) hoặc điều khoản tương đương phù hợp, trừ khi có thỏa thuận khác.

Điểm quan trọng là nghĩa vụ mua bảo hiểm không đồng nghĩa với việc người bán chịu rủi ro đến tận nơi nhận hàng. Trong CIF, rủi ro thường chuyển sang người mua khi hàng đã được xếp lên tàu tại cảng đi. Trong CIP, rủi ro chuyển theo thời điểm giao hàng cho người chuyên chở theo điều kiện đã thỏa thuận.

Do đó, doanh nghiệp cần phân biệt nghĩa vụ mua bảo hiểm, nghĩa vụ thanh toán cước vận chuyển và thời điểm chuyển giao rủi ro. Đây là ba vấn đề có liên quan nhưng không hoàn toàn giống nhau.

2.3. Ngân hàng hoặc tổ chức tài trợ yêu cầu bảo hiểm

Trong một số giao dịch thương mại, ngân hàng có thể yêu cầu chứng từ bảo hiểm như một điều kiện của phương án tài trợ, hợp đồng tín dụng hoặc thư tín dụng (L/C).

Chẳng hạn, doanh nghiệp nhập khẩu máy móc bằng nguồn vốn vay có bảo đảm. Ngân hàng có thể yêu cầu lô hàng được bảo hiểm theo phạm vi và số tiền phù hợp nhằm bảo vệ giá trị tài sản liên quan đến khoản tài trợ.

Tuy nhiên, không phải mọi giao dịch thanh toán qua ngân hàng hoặc sử dụng L/C đều mặc nhiên bắt buộc người nhập khẩu mua bảo hiểm. Nghĩa vụ cụ thể phải được xác định từ hồ sơ giao dịch, điều kiện tín dụng và hợp đồng mua bán.

Doanh nghiệp nên kiểm tra yêu cầu về người thụ hưởng, đồng tiền bảo hiểm, thời hạn và chứng từ trước khi phát hành đơn bảo hiểm.

3. Ai phải mua bảo hiểm hàng hóa theo từng điều kiện Incoterms?

Trong hoạt động xuất nhập khẩu, câu hỏi bảo hiểm hàng hóa có bắt buộc không thường gắn liền với trách nhiệm của người bán và người mua.

Bảng dưới đây tổng hợp nghĩa vụ thu xếp bảo hiểm theo một số điều kiện Incoterms 2020 phổ biến.

Lưu ý: Bảng phản ánh nghĩa vụ bảo hiểm theo Incoterms 2020, không thay thế điều khoản riêng trong hợp đồng mua bán. Bên không có nghĩa vụ mua bảo hiểm theo Incoterms vẫn có thể phải mua theo thỏa thuận khác.

Doanh nghiệp cũng không nên hiểu rằng bên chịu rủi ro luôn là bên phải đứng tên mua bảo hiểm. Trong CIF và CIP, người bán thu xếp bảo hiểm để bảo vệ lợi ích của người mua theo phạm vi quy định.

[[IMAGE_SLOT:KT01-IMG-02]]

4. Khi nào doanh nghiệp nên chủ động mua bảo hiểm hàng hóa?

Ngay cả khi pháp luật hoặc hợp đồng không yêu cầu, doanh nghiệp vẫn nên cân nhắc bảo hiểm nếu tổn thất của một lô hàng có thể ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động kinh doanh.

4.1. Khi vận chuyển hàng hóa có giá trị lớn

Máy móc công nghiệp, thiết bị điện tử, linh kiện chính xác và hàng hóa có giá trị cao có thể tạo ra thiệt hại tài chính đáng kể khi xảy ra va đập, đổ vỡ, mất mát hoặc tai nạn vận chuyển.

Ví dụ, một doanh nghiệp nhập khẩu dây chuyền sản xuất có giá trị 5 tỷ đồng. Nếu thiết bị bị hư hỏng nghiêm trọng trong quá trình vận chuyển, doanh nghiệp có thể phải chịu chi phí sửa chữa, thay thế và phát sinh chậm tiến độ.

Bảo hiểm hàng hóa có thể hỗ trợ giảm thiểu tổn thất thuộc phạm vi bảo hiểm, nhưng không đồng nghĩa với việc mọi thiệt hại gián tiếp đều được bồi thường. Các khoản như mất doanh thu hoặc chậm tiến độ cần được xem xét riêng theo điều khoản hợp đồng.

4.2. Khi vận chuyển đường biển hoặc qua nhiều quốc gia

Hàng hóa xuất nhập khẩu có thể trải qua nhiều công đoạn như vận chuyển nội địa, lưu kho, bốc xếp tại cảng, vận chuyển quốc tế và giao nhận tại điểm đích.

Mỗi công đoạn đều có thể phát sinh rủi ro khác nhau. Đặc biệt, các lô hàng phải trung chuyển nhiều lần hoặc đi qua những tuyến vận tải phức tạp cần được đánh giá kỹ về thời hạn và phạm vi bảo hiểm.

Doanh nghiệp nên xác định rõ bảo hiểm có bao gồm các chặng vận chuyển liên quan hay không, thay vì mặc nhiên cho rằng một hợp đồng bảo hiểm đường biển sẽ bảo vệ toàn bộ hành trình từ kho xuất phát đến kho nhận hàng.

4.3. Khi hàng hóa dễ hư hỏng hoặc có yêu cầu bảo quản đặc biệt

Thực phẩm đông lạnh, thủy sản, nông sản, dược phẩm và một số loại hóa chất có thể chịu ảnh hưởng lớn từ nhiệt độ, độ ẩm, điều kiện đóng gói hoặc thời gian vận chuyển.

Tuy nhiên, không phải mọi hợp đồng bảo hiểm hàng hóa đều tự động chi trả cho hư hỏng do biến động nhiệt độ, mất điện, suy giảm chất lượng tự nhiên hoặc chậm trễ vận chuyển.

Doanh nghiệp cần khai báo đúng đặc tính hàng hóa và yêu cầu doanh nghiệp bảo hiểm xác nhận các rủi ro được nhận bảo hiểm, điều kiện bổ sung và những trường hợp loại trừ.

4.4. Khi trách nhiệm của đơn vị vận chuyển không đủ bảo vệ giá trị lô hàng

Một số doanh nghiệp cho rằng chỉ cần ký hợp đồng vận chuyển là có thể yêu cầu đơn vị vận tải bồi thường toàn bộ khi hàng hóa bị tổn thất.

Thực tế, trách nhiệm của người vận chuyển còn phụ thuộc vào hợp đồng, pháp luật điều chỉnh, nguyên nhân tổn thất và các giới hạn trách nhiệm có thể áp dụng.

Bảo hiểm trách nhiệm của người vận chuyển và bảo hiểm hàng hóa là hai cơ chế bảo vệ khác nhau. Việc người vận chuyển có bảo hiểm trách nhiệm không đồng nghĩa với việc chủ hàng đã được bảo hiểm toàn bộ giá trị tài sản.

5. Không mua bảo hiểm hàng hóa có những rủi ro gì?

Nếu doanh nghiệp không mua bảo hiểm hàng hóa và xảy ra sự cố, khả năng thu hồi thiệt hại sẽ phụ thuộc vào trách nhiệm của các bên và căn cứ pháp lý cụ thể.

Có ba rủi ro đáng chú ý.

Thứ nhất, doanh nghiệp có thể phải tự chịu tổn thất tài sản. Khi hàng hóa bị hư hỏng do một sự kiện không có bên thứ ba phải chịu trách nhiệm, chủ thể đang gánh chịu rủi ro có thể phải tự xử lý thiệt hại.

Thứ hai, việc yêu cầu người vận chuyển bồi thường có thể phức tạp. Doanh nghiệp cần chứng minh nguyên nhân tổn thất, mức độ thiệt hại và trách nhiệm của bên liên quan. Trong một số trường hợp, số tiền có thể thu hồi thấp hơn giá trị thực tế của hàng hóa.

Thứ ba, doanh nghiệp có thể vi phạm nghĩa vụ hợp đồng. Nếu hợp đồng mua bán hoặc tài trợ yêu cầu phải mua bảo hiểm nhưng bên có nghĩa vụ không thực hiện, tranh chấp có thể phát sinh ngay cả khi hàng hóa chưa bị tổn thất.

Vì vậy, quyết định không mua bảo hiểm cần được cân nhắc trên cơ sở giá trị lô hàng, khả năng chịu đựng tổn thất, nghĩa vụ thương mại và mức độ rủi ro thực tế.

6. Nên mua bảo hiểm hàng hóa vào thời điểm nào?

Thời điểm phù hợp nhất để thu xếp bảo hiểm hàng hóa là trước khi bắt đầu giai đoạn vận chuyển mà doanh nghiệp muốn được bảo vệ. Việc chuẩn bị sớm giúp các bên thống nhất điều kiện bảo hiểm và tránh khoảng trống bảo vệ.

Đối với hàng xuất khẩu, doanh nghiệp nên kiểm tra điều kiện giao hàng, lịch đóng hàng, thời điểm bàn giao cho người vận chuyển và hành trình thực tế. Đối với hàng nhập khẩu, cần xác định thời điểm rủi ro chuyển giao và liệu người bán đã thu xếp bảo hiểm hợp lệ hay chưa.

Nếu hàng hóa đã bắt đầu vận chuyển, doanh nghiệp phải thông báo trung thực tình trạng lô hàng và đề nghị doanh nghiệp bảo hiểm xem xét. Không nên mặc nhiên cho rằng hợp đồng mua sau sẽ bảo vệ những tổn thất đã xảy ra hoặc đã được biết trước.

[[IMAGE_SLOT:KT01-IMG-03]]

Những thông tin nên chuẩn bị trước khi yêu cầu bảo hiểm

• Tên hàng hóa, số lượng, trọng lượng và giá trị lô hàng.
• Phương thức vận chuyển: đường bộ, đường biển, đường hàng không hoặc đa phương thức.
• Điểm xuất phát, điểm đến, địa điểm trung chuyển và thời gian dự kiến.
• Điều kiện giao hàng và trách nhiệm của từng bên.
• Đặc điểm đóng gói, container và yêu cầu bảo quản.
• Phạm vi bảo hiểm mong muốn và các yêu cầu riêng từ hợp đồng hoặc ngân hàng.

Việc cung cấp thông tin đầy đủ giúp doanh nghiệp bảo hiểm đánh giá rủi ro và đề xuất điều kiện phù hợp. Phí bảo hiểm và phạm vi bảo vệ cuối cùng phụ thuộc vào từng lô hàng, quy tắc bảo hiểm và thỏa thuận được chấp thuận.

7. Doanh nghiệp cần kiểm tra gì trước khi quyết định mua?

Để xác định bảo hiểm hàng hóa có bắt buộc không và nên mua như thế nào, doanh nghiệp có thể thực hiện theo bốn bước.

Bước 1 – Kiểm tra nghĩa vụ pháp lý và hợp đồng. Xác định lô hàng có yêu cầu đặc thù hay không, đồng thời đọc kỹ điều kiện giao hàng, hợp đồng mua bán và yêu cầu của bên tài trợ.

Bước 2 – Xác định thời điểm chuyển giao rủi ro. Đặc biệt với hàng xuất nhập khẩu, cần làm rõ ai chịu tổn thất tại từng giai đoạn vận chuyển. Không dùng thời điểm thanh toán hoặc chuyển quyền sở hữu để tự suy ra thời điểm chuyển giao rủi ro.

Bước 3 – Đánh giá tổn thất có thể xảy ra. Xem xét giá trị hàng hóa, đặc tính sản phẩm, tuyến vận chuyển, phương tiện, số lần bốc xếp và khả năng chịu thiệt hại của doanh nghiệp.

Bước 4 – Đối chiếu điều kiện bảo hiểm. Kiểm tra phạm vi bảo hiểm, thời hạn, số tiền bảo hiểm, mức miễn thường, điều khoản loại trừ và yêu cầu chứng từ. Không lựa chọn chỉ dựa vào mức phí thấp nhất.

Đối với doanh nghiệp cần tư vấn giải pháp bảo vệ lô hàng, có thể tham khảo bảo hiểm hàng hóa Bảo Việt để tìm hiểu các phương án bảo hiểm phù hợp với hoạt động vận chuyển.

8. Câu hỏi thường gặp về bảo hiểm hàng hóa

9. Kết luận: Có nên mua bảo hiểm hàng hóa dù không bắt buộc?

Bảo hiểm hàng hóa không phải nghĩa vụ bắt buộc chung đối với mọi lô hàng tại Việt Nam, nhưng có thể trở thành nghĩa vụ cụ thể theo hợp đồng mua bán, điều kiện CIF/CIP hoặc yêu cầu tài trợ. Doanh nghiệp cần xác định đúng bên chịu rủi ro, thời điểm chuyển giao và phạm vi bảo hiểm trước khi quyết định.

Với các lô hàng có giá trị lớn, vận chuyển quốc tế, nhiều chặng hoặc có yêu cầu bảo quản đặc biệt, việc chủ động mua bảo hiểm là một giải pháp quản trị rủi ro đáng cân nhắc.

Bảo Việt Sài Gòn hỗ trợ doanh nghiệp tìm hiểu và lựa chọn phương án bảo hiểm hàng hóa theo đặc điểm lô hàng, tuyến vận chuyển và nhu cầu thực tế. Quý khách có thể liên hệ để được tư vấn điều kiện bảo hiểm và yêu cầu báo giá phù hợp.